واژههای سکولاریسم (Secularism) و لائیسته (Laïcité) اغلب به جای یکدیگر استفاده میشوند، اما از نظر فلسفی، حقوقی و تاریخی تفاوتهای ظریف و مهمی با هم دارند. در واقع، لائیسته گونهای خاص و سختگیرانهتر از سکولاریسم است.
در اینجا تفاوتهای این دو مفهوم را در چندین لایه بررسی میکنیم:
سکولاریسم: یک اصطلاح فراگیر (Umbrella Term) است که از واژه لاتین Saeculum به معنای «دنیا» یا «گیتی» گرفته شده است. این مفهوم به طور کلی بر جدایی نهادهای دینی از نهادهای دولتی و اولویت دادن به امور دنیوی بر امور اخروی در سیاستگذاری اشاره دارد.
لائیسته: ریشه در واژه یونانی Laos (به معنای مردم) دارد. این واژه به طور خاص به مدل فرانسوی سکولاریسم اشاره دارد که در قانون سال ۱۹۰۵ فرانسه تثبیت شد. لائیسته بر «بیطرفی مطلق» دولت و حذف کامل نمادهای مذهبی از حوزه عمومی (بهویژه نهادهای دولتی) تأکید دارد.
این اصلیترین تفاوت در نحوه برخورد با دین است:
هدف اصلی، محافظت از دین در برابر دولت و تضمین آزادیهای مذهبی است. در این مدل، دولت نباید دینی را بر دین دیگر ترجیح دهد، اما حضور نمادهای مذهبی در جامعه یا حتی توسط مقامات (مانند سوگند یاد کردن به انجیل) لزوماً نقض سکولاریسم تلقی نمیشود. تمرکز بر «تکثرگرایی» است.
شعار: آزادی مذهب (Freedom of Religion).
هدف اصلی، محافظت از دولت و فضای عمومی در برابر دین است. در لائیسته، دولت نه تنها نباید مذهبی باشد، بلکه باید فضایی ایجاد کند که مذهب در امور عمومی کاملاً غایب باشد تا برابری شهروندان (فارغ از عقیده) حفظ شود. مذهب یک امر کاملاً «خصوصی» تلقی میشود.
شعار: آزادی از مذهب (Freedom from Religion).
در سکولاریسم: یک کارمند دولت در آمریکا یا بریتانیا میتواند حجاب داشته باشد، صلیب به گردن بیندازد یا دستار ببندد، به شرطی که کارش را طبق قانون انجام دهد. در لائیسته: در فرانسه، کارمندان دولت و دانشآموزان مدارس دولتی حق استفاده از «نمادهای مذهبی آشکار» (مانند حجاب، کیپا، یا صلیبهای بزرگ) را ندارند. استدلال این است که فضای مدرسه یا اداره باید فضایی خنثی باشد تا هویت ملی و شهروندی بر هویت مذهبی مقدم شود.
در سکولاریسم: در برخی کشورهای سکولار، دولت ممکن است به مدارس مذهبی کمک مالی کند یا به سازمانهای دینی معافیت مالیاتی بدهد (مانند آلمان یا آمریکا). در لائیسته: طبق قانون ۱۹۰۵ فرانسه، دولت هیچ دینی را به رسمیت نمیشناسد و به هیچ مذهبی بودجه پرداخت نمیکند (مگر برای نگهداری ساختمانهای تاریخی مذهبی که قبل از ۱۹۰۵ ساخته شدهاند).
| ویژگی | سکولاریسم (عمومی/آنگلوساکسون) | لائیسته (فرانسوی) |
|---|---|---|
| هدف | همزیستی ادیان و دولت | حذف دین از امور عمومی |
| جایگاه مذهب | مذهب میتواند در عرصه عمومی حضور داشته باشد | مذهب صرفاً یک امر خصوصی است |
| نمادهای مذهبی | در ادارات و مدارس اغلب مجاز است | در مدارس و ادارات دولتی ممنوع است |
| نقش دولت | داور بیطرف بین ادیان | محافظ فضای عمومی در برابر نفوذ دین |
| تمرکز اصلی | آزادیهای فردی و تکثرگرایی | وحدت ملی و بیطرفی مطلق دولت |
اگر سکولاریسم را یک طیف در نظر بگیریم، لائیسته در انتهای رادیکال و سختگیرانه این طیف قرار دارد. سکولاریسم میگوید «دین نباید در سیاست دخالت کند»، اما لائیسته گام فراتری برداشته و میگوید «دین نباید در هیچیک از شئون عمومی و دولتی دیده شود».
